<\/span><\/h3>\nJohn Coltrane zyska\u0142 szerokie uznanie podczas swojej pracy w zespole Milesa Davisa w latach 1955\u20131960. Spo\u015br\u00f3d licznych nagra\u0144, kt\u00f3re zarejestrowa\u0142 z tym zespo\u0142em, dwa utwory zdaj\u0105 si\u0119 szczeg\u00f3lnie prorocze i znacz\u0105ce dla jego dalszej kariery: Straight No Chaser<\/em> oraz Milestones<\/em>. \u201eStraight No Chaser\u201d jest wa\u017cny ze wzgl\u0119du na wyra\u017ane pojawienie si\u0119 jego s\u0142ynnego stylu zwanego \u201eSheets of Sound\u201d \u2014 g\u0119stych, kaskadowych pasa\u017cy, natomiast \u201eMilestones\u201d zapowiada rozw\u00f3j modalnej szko\u0142y gry, kt\u00f3ra mia\u0142a odegra\u0107 kluczow\u0105 rol\u0119 w jego dalszej tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\nW 1960 roku Coltrane za\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142asny kwartet, a w tym samym roku zdoby\u0142 pewien stopie\u0144 akceptacji publicznej dzi\u0119ki albumowi My Favorite Things<\/em> wydanemu przez Atlantic Records. W kolejnych latach jego gra przesz\u0142a liczne istotne przemiany, a jego wp\u0142yw na \u015bwiat jazzu znacznie si\u0119 rozszerzy\u0142. Obecnie jego wp\u0142yw jest odczuwalny w brzmieniu niemal ka\u017cdego wsp\u00f3\u0142czesnego jazzmana.<\/p>\nKarier\u0119 dojrza\u0142ego Coltrane\u2019a mo\u017cna w przybli\u017ceniu podzieli\u0107 na trzy cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re nieco si\u0119 zaz\u0119biaj\u0105:<\/p>\n
\n<\/span>I. Okres wertykalny (Vertical lub Change Running Period)<\/span><\/h4>\nDo tego okresu nale\u017c\u0105 albumy takie jak Giant Steps<\/em> (Atlantic 1311), Blue Train<\/em> (Blue Note BLP 1577), Trane\u2019s Reign<\/em> (Prestige 7746), Cannonball Adderley Quintet in Chicago<\/em> (Mercury 20449) czy Jazz Track<\/em> Milesa Davisa (Columbia 1268).<\/p>\nCharakterystyczn\u0105 cech\u0105 tego okresu by\u0142a tendencja do tworzenia melodii z nadmiarow\u0105 ilo\u015bci\u0105 zmian harmonicznych \u2014 pozornie proste tematy by\u0142y komplikowane zaawansowanymi systemami substytucji, cz\u0119sto rozwini\u0119tymi w\u0142a\u015bnie przez Coltrane\u2019a. Ten okres to tak\u017ce rozwini\u0119cie stylu \u201eSheets of Sound\u201d, w kt\u00f3rym Coltrane u\u017cywa\u0142 szesnastek, trzydziestodw\u00f3jek, asymetrycznych fraz oraz kaskadowych przebieg\u00f3w, zdaj\u0105c si\u0119 wyczerpywa\u0107 wszystkie mo\u017cliwe warianty skal dla danej sytuacji harmonicznej. Cz\u0119sto w jednej frazie stara\u0142 si\u0119 nie tylko zagra\u0107 wszystkie alternatywy skalowe dla akordu, lecz tak\u017ce do\u0142\u0105cza\u0142 kolejne substytucje i ich skale w niesko\u0144czonym ci\u0105gu, i to w niezwykle szybkim tempie.<\/p>\n
\n<\/span>II. Okres modalny (Modal Period)<\/span><\/h4>\nTen okres reprezentuj\u0105 albumy takie jak My Favorite Things<\/em> (Atlantic 1361), Ol\u00e9 Coltrane<\/em> (Atlantic 1373), Crescent<\/em> (Impulse 66), Coltrane Plays Chim Chim Cher-ee<\/em> (Impulse 85), Africa\/Brass<\/em> (Impulse 6) oraz Impressions<\/em> (Impulse 12).<\/p>\nCech\u0105 charakterystyczn\u0105 tego okresu by\u0142o zami\u0142owanie do kompozycji modalnych \u2014 utwor\u00f3w opartych na niewielkiej liczbie akord\u00f3w lub skal, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142o rozwija\u0107 w spos\u00f3b \u201epoziomy\u201d (czyli melodiczn\u0105 improwizacj\u0105 nad statycznym podk\u0142adem harmonicznym), jak w standardzie Summertime<\/em> czy w\u0142a\u015bnie My Favorite Things<\/em>. Coltrane cz\u0119sto gra\u0142 wtedy d\u0142ugie improwizacje oparte na jednym lub kilku modach, a tak\u017ce zacz\u0105\u0142 g\u0142\u0119biej bada\u0107 bluesa \u2014 gatunek, kt\u00f3ry tradycyjnie traktowany jest modalnie lub \u201epoziomo\u201d. Z tego okresu pochodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c albumy po\u015bwi\u0119cone wy\u0142\u0105cznie bluesowi (Coltrane Blues<\/em>, Atlantic 1382) oraz kilka zbior\u00f3w ballad. Powolniejsza zmiana akord\u00f3w da\u0142a Coltrane\u2019owi swobod\u0119 stosowania modalnego podej\u015bcia r\u00f3wnie\u017c w balladach i bluesie.<\/p>\n
\n<\/span>III. Okres eksperymentalny (Experimental Period)<\/span><\/h4>\nTen etap reprezentuj\u0105 p\u0142yty takie jak A Love Supreme<\/em> (Impulse 77), Ascension<\/em> (Impulse 96), Expression<\/em> (Impulse AS91), Cosmic Music<\/em> (Impulse 9148), Live in Seattle<\/em> (Impulse AS9202-2) oraz Interstellar Space<\/em> (Impulse 9277).<\/p>\nW tym okresie Coltrane prowadzi\u0142 eksperymenty na wielu p\u0142aszczyznach. Rozszerzy\u0142 sk\u0142ad swoich zespo\u0142\u00f3w, cz\u0119sto stosuj\u0105c dwie sekcje rytmiczne (np. dw\u00f3ch kontrabasist\u00f3w i dw\u00f3ch perkusist\u00f3w) oraz dodatkowe saksofony i inne instrumenty. Eksperymentowa\u0142 tak\u017ce z tzw. panmodalno\u015bci\u0105 \u2014 swobodnym przechodzeniem przez wiele tonacji i modalno\u015bci bez sztywno ustalonych struktur.<\/p>\n
Jednak jego najwa\u017cniejsze eksperymenty dotyczy\u0142y brzmienia i kolorystyki d\u017awi\u0119ku. Wykorzystywa\u0142 ekstremalne rejestry, multiphoniki (czyli jednoczesne wydobywanie dw\u00f3ch lub wi\u0119cej d\u017awi\u0119k\u00f3w na instrumentach liniowych, takich jak saksofon czy tr\u0105bka), harmoniczne (overtone), alternatywne palcowania wp\u0142ywaj\u0105ce na barw\u0119 i wysoko\u015b\u0107 d\u017awi\u0119ku, r\u00f3\u017cne techniki artykulacyjne, a tak\u017ce odmienne sposoby wytwarzania d\u017awi\u0119ku poprzez oddech, pozycj\u0119 ustnika i si\u0142\u0119 stroika. Wszystko to poszerza\u0142o granice tego, co mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 brzmieniowo na saksofonie i innych instrumentach.<\/p>\n
<\/span>Okresy tw\u00f3rczo\u015bci Johna Coltrane\u2019a<\/strong><\/span><\/h3>\nJohn Coltrane jest bez w\u0105tpienia jedn\u0105 z najbardziej wp\u0142ywowych postaci w historii jazzu, a jego wk\u0142ad w rozw\u00f3j muzyki improwizowanej jest nieoceniony. Przez ca\u0142\u0105 swoj\u0105 karier\u0119 by\u0142 nieustannie w procesie poszukiwa\u0144 i eksperyment\u00f3w, kt\u00f3re wywar\u0142y g\u0142\u0119boki wp\u0142yw na muzyk\u0119 jazzow\u0105 do dzi\u015b. Jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 mo\u017cna podzieli\u0107 na trzy g\u0142\u00f3wne, cho\u0107 przenikaj\u0105ce si\u0119 okresy: okres wertykalny (Change Running), modalny oraz eksperymentalny. Ka\u017cdy z nich wnosi\u0142 nowe idee, techniki i formy wyrazu, kt\u00f3re zmienia\u0142y zar\u00f3wno jego w\u0142asny styl, jak i ca\u0142e \u015brodowisko jazzowe.<\/p>\n
\n<\/span>I. Okres wertykalny<\/span><\/h2>\n<\/span>Charakterystyka i kontekst:<\/span><\/h3>\nLata 1955\u20131960 to czas, gdy Coltrane dzia\u0142a\u0142 przede wszystkim jako sideman w zespo\u0142ach takich mistrz\u00f3w jak Miles Davis czy Thelonious Monk, ale tak\u017ce zacz\u0105\u0142 tworzy\u0107 swoje pierwsze liderowskie nagrania. Ten okres charakteryzuje si\u0119 intensywnym rozwijaniem techniki instrumentalnej oraz skomplikowanych struktur harmonicznych.<\/p>\n
<\/span>Cechy muzyczne:<\/span><\/h3>\n\n- Szybkie, kaskadowe przebiegi (\u201eSheets of Sound\u201d)<\/strong> \u2013 nazwa stylu, kt\u00f3ry Coltrane rozwin\u0105\u0142 podczas wsp\u00f3\u0142pracy z Milesem Davisem, opisuje g\u0119ste, szybkie, niemal kaskadowe przebiegi nutowe, kt\u00f3re wype\u0142niaj\u0105 przestrze\u0144 harmoniczn\u0105 niemal bez przerw. Technika ta wykorzystuje granie bardzo szybkich sekwencji 16-, 32- i 64-notowych przebieg\u00f3w.<\/li>\n
- Substytucje harmoniczne i z\u0142o\u017cone progresje<\/strong> \u2013 Coltrane rozwin\u0105\u0142 skomplikowane systemy substytucji akord\u00f3w, kt\u00f3re pozwala\u0142y na szybkie przechodzenie mi\u0119dzy tonalno\u015bciami i wykorzystanie wielu skal jednocze\u015bnie. Przyk\u0142adem jest legendarna kompozycja Giant Steps<\/em>, gdzie progresja akordowa opiera si\u0119 na szybkim przechodzeniu mi\u0119dzy trzema kluczowymi tonacjami oddalonymi o tercj\u0119 wielk\u0105.<\/li>\n
- Asymetryczne frazy i grupowania rytmiczne<\/strong> \u2013 w tym okresie Coltrane zacz\u0105\u0142 u\u017cywa\u0107 fraz o nieregularnej liczbie nut, na przyk\u0142ad 7, 9, 11 czy 13 nut, co wprowadza\u0142o dodatkow\u0105 warstw\u0119 rytmicznego napi\u0119cia i wyzwolenia.<\/li>\n<\/ul>\n
<\/span>Przyk\u0142ady album\u00f3w:<\/span><\/h3>\n\n- Giant Steps<\/em> (1960) \u2014 kamie\u0144 milowy jazzu, gdzie Coltrane pokazuje mistrzostwo w budowaniu wielopoziomowych, bardzo szybkich improwizacji nad z\u0142o\u017conymi progresjami.<\/li>\n
- Blue Train<\/em> (1957) \u2014 album, na kt\u00f3rym Coltrane demonstruje mistrzostwo zar\u00f3wno w grze solowej, jak i w tworzeniu bardzo sp\u00f3jnych temat\u00f3w.<\/li>\n
- Cannonball Adderley Quintet in Chicago<\/em> oraz sesje z Milesem Davisem (Jazz Track<\/em>) tak\u017ce reprezentuj\u0105 ten etap.<\/li>\n<\/ul>\n
\n<\/span>II. Okres modalny<\/span><\/h2>\n<\/span>Charakterystyka i kontekst:<\/span><\/h3>\nPocz\u0105wszy od oko\u0142o 1960 roku Coltrane coraz bardziej zwraca\u0142 si\u0119 ku modalno\u015bci, czyli improwizacjom opartym na d\u0142u\u017cej utrzymuj\u0105cych si\u0119 skalach i akordach o wolniejszej progresji harmonicznej. Ten nurt by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 szerszego ruchu w jazzie, zapocz\u0105tkowanego przez Milesa Davisa na albumie Kind of Blue<\/em> (1959).<\/p>\n<\/span>Cechy muzyczne:<\/span><\/h3>\n\n- Improwizacje modalne<\/strong> \u2013 zamiast szybkich zmian akord\u00f3w, Coltrane koncentrowa\u0142 si\u0119 na rozwijaniu melodii w obr\u0119bie pojedynczego trybu lub kilku pokrewnych mod\u00f3w przez d\u0142u\u017cszy czas. To dawa\u0142o wi\u0119ksz\u0105 przestrze\u0144 do eksploracji melodycznej i rytmicznej.<\/li>\n
- Eksploracja r\u00f3\u017cnych skal<\/strong> \u2013 modalno\u015b\u0107 otworzy\u0142a drzwi do korzystania z skal niestandardowych, m.in. skal india\u0144skich, orientalnych, pentatonicznych czy skal zmniejszonych.<\/li>\n
- Reinterpretacja bluesa<\/strong> \u2013 Coltrane zacz\u0105\u0142 postrzega\u0107 bluesa w uj\u0119ciu modalnym, co widoczne jest na przyk\u0142ad na albumie Coltrane Blues<\/em>. Wolniejsza zmiana akord\u00f3w i swoboda modalna pozwala\u0142y na bardziej ekspresyjne i rozbudowane improwizacje bluesowe.<\/li>\n
- D\u0142u\u017csze formy i ballady<\/strong> \u2013 modalno\u015b\u0107 sprzyja\u0142a r\u00f3wnie\u017c interpretacjom ballad, w kt\u00f3rych nastrojowo\u015b\u0107 i koloryt brzmieniowy by\u0142y wa\u017cniejsze ni\u017c szybkie przebiegi.<\/li>\n<\/ul>\n
<\/span>Przyk\u0142ady album\u00f3w:<\/span><\/h3>\n\n- My Favorite Things<\/em> (1960) \u2014 album, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 mu szerok\u0105 popularno\u015b\u0107 i wyra\u017anie ukaza\u0142 modalne podej\u015bcie, szczeg\u00f3lnie w tytu\u0142owym utworze, gdzie soprano saksofon \u201e\u015bpiewa\u201d melodyjnie nad statycznym akompaniamentem.<\/li>\n
- Ol\u00e9 Coltrane<\/em> (1961) \u2014 album eksperymentuj\u0105cy z modalnymi motywami oraz wp\u0142ywami muzyki hiszpa\u0144skiej i afryka\u0144skiej.<\/li>\n
- Crescent<\/em> (1964), Impressions<\/em> (1963) \u2014 kolejne przyk\u0142ady rozwoju modalno\u015bci i wyd\u0142u\u017conych form improwizacyjnych.<\/li>\n
- Africa\/Brass<\/em> (1961) \u2014 wprowadzenie bogatych aran\u017cacji i eksperyment\u00f3w z instrumentacj\u0105.<\/li>\n<\/ul>\n
\n<\/span>III. Okres eksperymentalny<\/span><\/h2>\n<\/span>Charakterystyka i kontekst:<\/span><\/h3>\nOstatni etap kariery Coltrane\u2019a (oko\u0142o 1964\u20131967) to okres intensywnych eksperyment\u00f3w i poszukiwa\u0144 nowych \u015brodk\u00f3w wyrazu, zar\u00f3wno w zakresie formy, brzmienia, jak i instrumentarium. To tak\u017ce czas, w kt\u00f3rym jego muzyka zacz\u0119\u0142a przyjmowa\u0107 cechy awangardowe, zbli\u017caj\u0105c si\u0119 do free jazzu i muzyki duchowej.<\/p>\n
<\/span>Cechy muzyczne:<\/span><\/h3>\n