Kilka „słownikowych” ujęć tematu. Definicje pochodzą z Wikipedii, Słownika Kopalińskiego, Słownika Języka Polskiego etc.
improwizacja
rzecz, akcja, czynność dokonana na poczekaniu, bez przygotowania; mowa, utwór muz. a. lit., przekład powstały bez przygotowania; wykonanie czegoś na poczekaniu, od ręki, na gorąco, ex promptu, ex tempore; por. ad aperturam libri. Etym. – fr. improvisation ‚jw.’ z łac. improvisus‚nieprzewidziany; nieoczekiwany’; im- zob. in- 1; provisus p.p. od providere, zob. prowizja.
Improwizacja – spontaniczne tworzenie bez przygotowania. W muzyce to sposób grania polegający na układaniu przez instrumentalistę lub wokalistę swojej partii podczas grania (np. na koncercie), przez co proces tworzenia utworu zbiega się w czasie z jego wykonaniem. Może polegać również na modyfikacjach wykonywanego tematu. Początków improwizacji w muzyce należy szukać w muzyce ludowej, także w tradycyjnej muzyce Dalekiego Wschodu. W muzyce poważnej występowała w baroku jako basso continuo, w klasycyzmie podczas wykonywania kadencji w koncertach i muzyce romantycznej jako improwizacje solistów. W muzyce rozrywkowej improwizacja jest charakterystyczna dla jazzu, w mniejszym stopniu dla bluesa i rocka. Pomimo że improwizacja jest postrzegana jako coś bardzo spontanicznego, podstawą dobrej improwizacji jest rzetelne przygotowanie. Improwizacja najczęściej oparta jest o następujące elementy:

  • formę utworu (kolejność następujących po sobie części utworu i charakter tych części)
  • harmonię (schemat harmoniczny; sekwencję następujących po sobie akordów w akompaniamencie)
  • temat utworu (podstawowa melodia, która grana jest zazwyczaj na początku utworu)

barok. Muzyka.

Cechą charakterystyczną muzyki b. była technika basso continuo, będąca przejawem nowych założeń tonalnych opartych na systemie dur-moll oraz określonej praktyki wykonawczej. Harmonika stała się czynnikiem konstrukcyjnym w budowie utworu, w praktyce wykonawczej zaś dużą rolę odgrywała improwizacja, istotna dla realizacji basso continuo, prowadząca do ornamentowania linii melodycznej. Jako reakcja na zawiłą polifonię renes., zacierającą wyrazistość tekstu, powstała monodia akompaniowana, przejawiająca się m.in. w formie recytatywu, który wraz z arią stał się podstawowym składnikiem nowej formy muz. ? opery (J. Peri, C. Monteverdi, J.B. Lully, H. Purcell, A. Scarlatti, G.F. Händel) oraz innych form dram.: oratorium (G. Carissimi, Händel, J.S. Bach), kantaty (L. Rossi, A. Corelli, Bach), pasji (H. Schütz, Bach). Monodia akompaniowana dała podstawę rozwoju faktury homofonicznej (homofonia); strukturę linii melodycznej wyznaczały tzw. figury muzyczno-retoryczne, modele melodyczno-rytmiczne o dużej motoryczności, stosowane progresyjnie, mające też znaczenie symbol. (estetyka naśladownictwa, teoria afektów). Na intensywny rozwój muzyki instrumentalnej wpłynął tzw. styl koncertujący (przeciwstawianie jednego zespołu wykonawczego innemu, eksponowanie elementów wirtuozowskich); styl ten przyczynił się do wykształcenia specyficznej faktury utworów na różne instrumenty. Powstały nowe formy muz.: concerto grosso (Corelli, Händel, Bach), koncert solowy (A. Vivaldi), symfonia koncertująca (G. Torelli), sonata solowa, triowa, da camera i da chiesa; rozwinęły się formy muzyki na instrumenty klawiszowe, zwł. na organy: fuga, toccata, fantazja, preludium (D. Buxtehude, J. Pachelbel, Bach); w formach tych szczyt rozwoju osiągnęła technika polifoniczna (polifonia) oparta na nowych zasadach tonalnych. Wybitnymi przedstawicielami b. w muzyce pol. byli m.in.: M. Zieleński, A. Jarzębski, B. Pękiel, M. Mielczewski, S.S. Szarzyński, G.G. Gorczycki. Wykształcone w muzyce b. formy oraz typowe środki techniki kompozytorskiej stały się inspiracją tzw. nurtu neobarok. w muzyce XX w. (P. Hindemith, M.Spisak, B. Szabelski).
M. Bukofzer Muzyka w epoce baroku, Warszawa 1970;

H. Feicht Studia nad muzyką polskiego renesansu i baroku, Kraków 1980;

bebop [bi: pop; ang.], rebop, bop, styl jazzowy lat 40. XX w., powstały na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjedn.; krótkie frazy melodyczne, rozszerzona rola improwizacji, ekspresja gry; zapoczątkował rozwój modern jazzu.

free jazz [fri: dżäz; ang.], kierunek w jazzie powstały ok. 1958; swobodna improwizacja zespołowa bez powziętego z góry planu tonalnego i harmonicznego; przedstawiciele m.in. O. Coleman, C. Taylor.

futuryzm. Teatr.

Programowe założenia teatru futuryst. powstały we Włoszech; wypracował je F.T. Marinetti (Manifest futurystycznego dramaturga 1911, Variété 1913) i skupieni wokół niego artyści (Futurystyczny teatr syntezy ? Marinetti, E. Settimelli, B. Cora, 1915). W przeciwieństwie do literatury czy malarstwa, działania sceniczne dawały futurystom możliwość bezpośredniego kontaktu z publ., służyły samoprezentacji (przedstawienia teatr., wieczory poet., demonstracje uliczne, widowiska masowe z efektami teatr.). Odrzucając teatr tradycyjny, propagowano improwizację, zaskoczenie, skandal. Teatr futuryst. miał stworzyć ?syntezę? nowocz. życia, oddawać jego pośpiech, bezładność oraz przenikanie się różnych zjawisk. Rezygnowano z nar., społ. czy dydaktycznego posłannictwa teatru, chcąc dostarczać widzom czystej radości i zabawy. Służyć temu miało zniesienie przedziału między sceną a widownią oraz prowokowanie widzów do aktywnego udziału w akcji scenicznej. W dekoracji i kostiumach chętnie wykorzystywano naprędce przygotowane elementy, czasem samodzielnym działaniem scenicznym obarczano przedmioty codzienne. Duże znaczenie nadawano reżyserii, odpowiedniemu oświetleniu i wprowadzeniu zaskakujących efektów. Realizacje sceniczne ?syntez? dram. i baletów charakteryzowała skrótowość i dynamizm akcji. Futuryzm wprowadził wiele nowatorskich rozwiązań i elementów scenicznych, które miały duże znaczenie dla rozwoju teatru awangardowego i eksperymentalnego.
W Polsce futuryści krak. (B. Jasieński, S. Młodożeniec, T. Czyżewski) podjęli hasła futurystów wł. i uznali teatr za ?jedną z najważniejszych placówek w kierunku jej oddziaływania na tłumy? (Jednodńuwka futurystuw. Mańifesty futuryzmu polskiego 1921); podkreślali demokr., masowy i powszechny charakter sztuki. Zniesiono uprzywilejowanie budynku teatr. jako miejsca spektaklu. Widowiska pełnospektaklowe zastąpiono wieczorami o różnorodnym programie, ?poezokoncertami?, które organizowano w klubach futurystów w Warszawie (Czarna Latarnia, Pod Pikadorem), Krakowie (Katarynka, Gałka Muszkatołowa) czy Zakopanem. W scenariusz wieczorów futuryst. było wpisane prowokowanie publiczności i oburzenie krytyków. Pozwoliło to osiągnąć gł. cel wieczoru ? zwrócić na siebie uwagę; dawało szansę rozszerzenia granic sztuki i stworzenia nowych form wyrazu. Rezygnacja z widowiska pełnospektaklowego tłumaczy brak zainteresowania futurystów dramatem. Próby dramatopisarskie podejmował jedynie Czyżewski.
W Rosji ze źródeł futuryst. wywodziły się inscenizacje W. Meyerholda i dramaty Majakowskiego. W Polsce tradycję tę podjęli artyści awangardowej lewicy (Jasieński i W. Wandurski).
Myśl teatralna polskiej awangardy 1919?1939. Antologia, wybór i wstęp: S. Marczak-Oborski, Warszawa 1973.
jam session [dżäm seszn; ang.], wspólna gra muzyków jazzowych, oparta gł. na improwizacji; zwykle uprawiana nie w celach zarobkowych.
kadencja wirtuozowska, cadenza, muz. popis solisty, zwykle w 1. lub 3. części koncertu; fragment solowy, zapisany przez kompozytora lub powierzony przez niego wykonawcy do improwizacji.
modern jazz [mo?d?:rn dżäz; ang.], jazz nowoczesny, kierunek w jazzie związany z różnymi stylami (be-bop, cool, progressive, hard-bop, free-jazz, jazz eksperymentalny); rozwinął się na pocz. lat 40. XX w.; improwizacja indywidualna, udoskonalona technika gry, eksperymenty melodyczno-harmoniczno-rytmiczne.
nowoorleański jazz, ogólna nazwa kierunków jazzu trad., wykształconych ok. 1890?1915 na południu Stanów Zjedn. (nie tylko w Nowym Orleanie); synteza bluesa, ragtime?u, spirituals; zespołowa improwizacja.
raga, w ind. muzyce model melodyczno-tonalny o określonym wyrazie emocjonalnym, będący podstawą do muz. improwizacji.

IMPROWIZACJA działalność artystyczna, w której akt twórczy jest tożsamy z wykonaniem powstającego jednocześnie utworu (literackiego, muzycznego, teatralnego, malarskiego), uzyskując tym samym charakter jednorazowy i całkowicie indywidualny. W lit. najbardziej rozpowszechniona i. pozostaje pod wpływem ideałów romantycznych, jednak w XIX w. była ona rozumiana bądź jako utwór zrodzony spontanicznie, w chwili natchnienia (Medytacje poetyckie Lamartine’a), bądź jako publiczny, najczęściej płatny popis układania na poczekaniu wierszy na temat zadany przez kogoś z publiczności. W praktyce poetyckiej A. Mickiewicza i. była interpretowana jako wyraz profetycznego ducha artysty (słynne popisy Mickiewicza w Rosji, Berlinie 1829, Chorynii 1831); manifestem tak rozumianej i. jest sławna Wielka Improwizacja z III cz. Dziadów; do legendy lit. przeszedł „pojedynek” improwizatorski J. Słowackiego i A. Mickiewicza na przyjęciu u Januszkiewicza 1840; z talentu improwizacyjnego słynęła krótko J. Łuszczewska (Deotyma). W muzyce wyróżnia się trzy odmiany i.: 1. gdy na podstawie podanego materiału dźwiękowego (melodii, tematu) twórca komponuje na poczekaniu określony gatunek (fugę, wariację, fantazję), względnie dodaje do utworu tylko pewne jego elementy (głosy, basso continuo); 2. gdy do wykończonego dzieła wprowadza własną część improwizacyjną (kadencja w koncercie instrumentalnym); 3. gdy tworzy zupełnie nowy utwór. Praktyki improwizacyjne były znane zarówno ludom o prymitywnej, jak też bardzo wyrafinowanej kulturze muzycznej (Chiny, Indie, Japonia); z praktyk muzycznych Wschodu sztuka i. została przejęta przez chrześcijaństwo i od XIII w. stała się sztuką kodyfikowaną i opisywaną w osobnych traktatach. W epokach baroku i klasycyzmu do obowiązków kompozytorskich należało opanowanie sztuki improwizatorskiej (J.P. Sweelinck, G. Frescobaldi, D. Buxtehude, G.F. Händel, J.S. Bach, W.A. Mozart, L. v. Beethoven). Romantyzm do dawnej praktyki improwizacyjnej dodaje charakterystyczną dla siebie filozofię artysty i czynnika metafizycznego (F. Chopin, F. Liszt, J. Brahms, C. Franck); znakomitym współczesnym improwizatorem był O. Messiaen. W teatrze i. wiąże się z tradycją ludową oraz zcommedia dell’arte, w których swoboda wykonawcza – w tym również teksty i kształtowanie akcji – wypełniała gotowy schemat; dużą rolę odgrywa i. w teatrze awangardowym (happeningi,performances, teatr obrzędowy), w których „dzianie się” sceniczne ma przebieg całkowicie przypadkowy i obejmuje także współudział publiczności; syntezą działań improwizowanego teatru i sztuk plastycznych jest tzw. akcja plastyczna (powstawanie dzieła plastycznego – obrazu, rzeźby – na oczach publiczności, czasem uczestniczącej w akcie twórczym; niekiedy akt tworzenia kończy się destrukcją dzieła – dla podkreślenia fenomenalnego sposobu jego zaistnienia). I. odgrywa ważną rolę w jazzie; do 1945 i. jazzowa opierała się na harmonicznych schematach tematu; w 1. połowie lat 60. – po odejściu od harmoniki funkcyjnej w stronę elementów modalności – i. weszła do głównego nurtu (mainstream) jazzu; obowiązkiem solisty jazzowego jest demonstrowanie swoich umiejętności improwizacyjnych; odmianą i. jazzowej są spontaniczne wspólne koncerty kilku wybitnych muzyków (jam sessions) lub sesje nagraniowe z ich udziałem; niektóre z nich, całkowicie niepowtarzalne, przeszły do historii jazzu.